नामकरण · अवकहड़ा चक्र
शिशु के नाम का पहला अक्षर, नक्षत्र से
कई भारतीय परिवार शिशु के नाम की पहली ध्वनि जन्म के समय चंद्रमा के नक्षत्र और चरण से चुनते हैं: 27 नक्षत्रों में से हर एक के चार अक्षर, कुल 108। नीचे जन्म-विवरण भरकर अक्षर और उसके उदाहरण नाम देखें, या पूरी तालिका पढ़ें। गणना लाहिड़ी निरयन राशिचक्र पर है।
अपने शिशु का अक्षर खोजें
आधार: अवकहड़ा चक्र, वह तालिका जिसे भारत भर के ज्योतिषी उपयोग करते हैं; चंद्रमा लगभग छह घंटे में एक चरण चलता है, इसलिए समय मायने रखता है। लाहिड़ी निरयन।
पहला अक्षर कैसे चुना जाता है
हर नक्षत्र चार चरणों में बँटा है, हर चरण 3°20′ का, और हर चरण का एक अक्षर है। इसके लिए भारत भर के ज्योतिषी जिस तालिका को उपयोग करते हैं वह अवकहड़ा चक्र है। देखें कि जन्म के समय चंद्रमा कहाँ था, उसका नक्षत्र और चरण पढ़ें, और नाम उसी अक्षर से शुरू होता है: अश्विनी के पहले चरण में चंद्रमा हो तो वह चु (Chu) है।
जन्म का समय क्यों मायने रखता है
चंद्रमा लगभग छह घंटे में एक चरण चलता है, इसलिए जन्म का समय अक्षर बदल सकता है। समय पता न हो तो खोजक वे अक्षर दिखाता है जिनमें उस दिन चंद्रमा हो सकता था, और अस्पताल का रिकॉर्ड या परिवार के बड़े अक्सर तय कर देते हैं कि कौन-सा।
हर नक्षत्र और चरण का अक्षर
| नक्षत्र | चरण 1 | चरण 2 | चरण 3 | चरण 4 |
|---|---|---|---|---|
| अश्विनी | चु Chu | चे Che | चो Cho | ला La |
| भरणी | ली Li | लू Lu | ले Le | लो Lo |
| कृत्तिका | अ A | ई I | उ U | ए E |
| रोहिणी | ओ O | वा Va | वी Vi | वु Vu |
| मृगशिरा | वे Ve | वो Vo | का Ka | की Ki |
| आर्द्रा | कु Ku | घ Gha | ङ Nga | छ Chha |
| पुनर्वसु | के Ke | को Ko | हा Ha | ही Hi |
| पुष्य | हु Hu | हे He | हो Ho | डा Da |
| आश्लेषा | डी Di | डू Du | डे De | डो Do |
| मघा | मा Ma | मी Mi | मू Mu | मे Me |
| पूर्व फाल्गुनी | मो Mo | टा Ta | टी Ti | टू Tu |
| उत्तर फाल्गुनी | टे Te | टो To | पा Pa | पी Pi |
| हस्त | पू Pu | ष Sha | ण Na | ठ Tha |
| चित्रा | पे Pe | पो Po | रा Ra | री Ri |
| स्वाति | रू Ru | रे Re | रो Ro | ता Ta |
| विशाखा | ती Ti | तू Tu | ते Te | तो To |
| अनुराधा | ना Na | नी Ni | नू Nu | ने Ne |
| ज्येष्ठा | नो No | या Ya | यी Yi | यू Yu |
| मूल | ये Ye | यो Yo | भा Bha | भी Bhi |
| पूर्वाषाढ़ा | भू Bhu | धा Dha | फा Pha | ढा Dha |
| उत्तराषाढ़ा | भे Bhe | भो Bho | जा Ja | जी Ji |
| श्रवण | जू / खी Ju / Khi | जे / खू Je / Khu | जो / खे Jo / Khe | घा / खो Gha / Kho |
| धनिष्ठा | गा Ga | गी Gi | गू Gu | गे Ge |
| शतभिषा | गो Go | सा Sa | सी Si | सू Su |
| पूर्व भाद्रपद | से Se | सो So | दा Da | दी Di |
| उत्तर भाद्रपद | दू Du | थ Tha | झ Jha | ञ / त्र Da / Tra |
| रेवती | दे De | दो Do | चा Cha | ची Chi |
राशि के अक्षर, सरल रीति
कुछ परिवार इसके स्थान पर चंद्र राशि का उपयोग करते हैं। हर राशि के कुछ अक्षर हैं, जो नीचे की तालिका में हैं। नक्षत्र का अक्षर अधिक सटीक मार्गदर्शक है; राशि के अक्षर ढीला मार्गदर्शक हैं, जो जन्म का समय न पता होने पर लगाना आसान है।
| राशि | अक्षर (रोमन) | अक्षर (देवनागरी) |
|---|---|---|
| मेष | A, L, E | अ, ल, ई |
| वृषभ | B, V, U | ब, व, उ |
| मिथुन | K, Chh, Gh | क, छ, घ |
| कर्क | D, H | ड, ह |
| सिंह | M, T | म, ट |
| कन्या | P, Th, N | प, ठ, ण |
| तुला | R, T | र, त |
| वृश्चिक | N, Y | न, य |
| धनु | Bh, F, Dh | भ, फ, ध |
| मकर | Kh, J | ख, ज |
| कुंभ | G, S, Sh | ग, स, श |
| मीन | D, Ch, Z, Th | द, च, झ, थ |
अक्षर के अनुसार उदाहरण नाम देखें
ये उदाहरण नाम पूरे भारत में प्रचलित हैं और किसी एक समुदाय या किसी देवता के नाम से बँधे नहीं हैं, इसलिए कोई भी परिवार इस सूची को उपयोग कर सकता है। कुछ अक्षरों, जैसे चु या वो, से लगभग कोई रोज़मर्रा का नाम शुरू नहीं होता; उनके लिए हम सबसे पास की प्रचलित ध्वनि दिखाते हैं और नाम पर ≈ लगाते हैं। नाम एक उदाहरण है, नियम नहीं: परिवार चुनता है, और अक्षर बस शुरू करने की एक रीति है।
सभी 98 अक्षर उनके उदाहरण नामों के साथ
| अक्षर | लड़के | लड़कियाँ |
|---|---|---|
| Chu | चिंतन (Chintan) ≈ Chi, चिरायु (Chirayu) ≈ Chi | चाहत (Chahat) ≈ Cha, चाँदनी (Chandni) ≈ Cha |
| Che | चेतन (Chetan), चेतक (Chetak) | चेतना (Chetna), चेष्टा (Cheshta) |
| Cho | चिरंतन (Chirantan) ≈ Chi, चंपक (Champak) ≈ Cha | चैताली (Chaitali) ≈ Chai, चंचल (Chanchal) ≈ Cha |
| La | लक्ष्य (Lakshya), ललित (Lalit) | लावण्या (Lavanya), लया (Laya) |
| Li | लिखित (Likith), लियांश (Liyansh) | लिपि (Lipi), लिशा (Lisha) |
| Lu | लविश (Lavish) ≈ La, लक्षित (Lakshit) ≈ La | लक्षिता (Lakshita) ≈ La, लहरी (Lahari) ≈ La |
| Le | लवेश (Lavesh) ≈ La, लक्ष (Laksh) ≈ La | लेखा (Lekha), ललिमा (Lalima) ≈ La |
| Lo | लोकेश (Lokesh), लोहित (Lohit) | लोचना (Lochana), लोपामुद्रा (Lopamudra) |
| A | अमन (Aman), अर्णव (Arnav) | अनन्या (Ananya), अन्वी (Anvi) |
| I | इक्षित (Ikshit), ईशांत (Ishant) | ईशिता (Ishita), इरा (Ira) |
| U | उत्कर्ष (Utkarsh), उदय (Uday) | उर्वी (Urvi), ऊर्मि (Urmi) |
| E | एकांश (Ekansh), एकलव्य (Eklavya) | एकता (Ekta), एला (Ela) |
| O | ओजस (Ojas), ओंकार (Omkar) | ओजस्विनी (Ojaswini), ओइंद्रिला (Oindrila) |
| Va | वंश (Vansh), वत्सल (Vatsal) | वान्या (Vanya), वंशिका (Vanshika) |
| Vi | विवान (Vivaan), विहान (Vihaan) | विधि (Vidhi), विदिशा (Vidisha) |
| Vu | विराज (Viraj) ≈ Vi, विकास (Vikas) ≈ Vi | विभा (Vibha) ≈ Vi, विनीता (Vinita) ≈ Vi |
| Ve | वेदांत (Vedant), वेदांश (Vedansh) | वेदा (Veda), वेदिका (Vedika) |
| Vo | व्योम (Vyom) ≈ Vyo, वृषभ (Vrishabh) ≈ Vri | वृंदा (Vrinda) ≈ Vri, वृष्टि (Vrishti) ≈ Vri |
| Ka | कबीर (Kabir), करण (Karan) | काव्या (Kavya), काजल (Kajal) |
| Ki | किरण (Kiran), किशोर (Kishore) | कियारा (Kiara), कीर्ति (Kirti) |
| Ku | कुणाल (Kunal), कुशल (Kushal) | कुहू (Kuhu), कुसुम (Kusum) |
| Gha | गौतम (Gautam) ≈ Gau, गजेंद्र (Gajendra) ≈ Ga | गर्विता (Garvita) ≈ Ga, गार्गी (Gargi) ≈ Ga |
| Nga | नकुल (Nakul) ≈ Na, नरेन (Naren) ≈ Na | नलिनी (Nalini) ≈ Na, नम्रता (Namrata) ≈ Na |
| Chha | चंदन (Chandan) ≈ Cha, चिराग (Chirag) ≈ Chi | छवि (Chhavi), छाया (Chhaya) |
| Ke | केतन (Ketan), केयूर (Keyur) | केतकी (Ketaki), केसर (Kesar) |
| Ko | कोशल (Koshal), कोणार्क (Konark) | कोमल (Komal), कोयल (Koyal) |
| Ha | हार्दिक (Hardik), हर्ष (Harsh) | हंसिका (Hansika), हर्षिता (Harshita) |
| Hi | हिमांशु (Himanshu), हितेन (Hiten) | हिमानी (Himani), हिया (Hiya) |
| Hu | हुनर (Hunar), हितेश (Hitesh) ≈ Hi | हिनल (Hinal) ≈ Hi, हिना (Hina) ≈ Hi |
| He | हेमंत (Hemant), हेमांग (Hemang) | हेतल (Hetal), हेमा (Hema) |
| Ho | हृतिक (Hrithik) ≈ Hri, हृदान (Hridaan) ≈ Hri | हृषिता (Hrishita) ≈ Hri, हृदा (Hrida) ≈ Hri |
| Da | दक्ष (Daksh), दर्श (Darsh) | दामिनी (Damini), दर्शना (Darshana) |
| Di | दिव्यांश (Divyansh), दिनेश (Dinesh) | दिया (Diya), दिशा (Disha) |
| Du | दुष्यंत (Dushyant), दुलाल (Dulal) | दूर्वा (Durva), दुहिता (Duhita) |
| De | देवांश (Devansh), देवेन (Deven) | देविका (Devika), देवांशी (Devanshi) |
| Do | दीपक (Deepak) ≈ Di, दिपेश (Dipesh) ≈ Di | दीपा (Deepa) ≈ Di, दीपिका (Deepika) ≈ Di |
| Ma | मयंक (Mayank), मनन (Manan) | मान्या (Manya), मानसी (Mansi) |
| Mi | मिहिर (Mihir), मितेश (Mitesh) | मीरा (Meera), मिताली (Mitali) |
| Mu | मुकुल (Mukul), मुदित (Mudit) | मुग्धा (Mugdha), मुस्कान (Muskan) |
| Me | मेहुल (Mehul), मेघ (Megh) | मेघा (Megha), मेखला (Mekhala) |
| Mo | मोहित (Mohit), मोहनीश (Mohnish) | मोनिशा (Monisha), मोना (Mona) |
| Ta | तनय (Tanay), तरुण (Tarun) | तन्वी (Tanvi), तान्या (Tanya) |
| Ti | तिलक (Tilak), तीर्थ (Tirth) | तिशा (Tisha), तिथि (Tithi) |
| Tu | तुषार (Tushar), तुहिन (Tuhin) | तुहिना (Tuhina), तुषा (Tusha) |
| Te | तेजस (Tejas), तेज (Tej) | तेजल (Tejal), तेजस्विनी (Tejaswini) |
| To | तोषण (Toshan), तरुण (Tarun) ≈ Ta | तोरल (Toral), तन्वी (Tanvi) ≈ Ta |
| Pa | पंकज (Pankaj), पारस (Paras) | पलक (Palak), पायल (Payal) |
| Pi | पीयूष (Piyush), पिनाकिन (Pinakin) | पीहू (Pihu), पिया (Piya) |
| Pu | पुलकित (Pulkit), पुनीत (Punit) | पूर्वी (Purvi), पूजिता (Pujita) |
| Sha | शशांक (Shashank), शांतनु (Shantanu) | शालिनी (Shalini), शनाया (Shanaya) |
| Na | नमन (Naman), नयन (Nayan) | नव्या (Navya), नंदिता (Nandita) |
| Tha | तन्मय (Tanmay) ≈ Ta, तक्ष (Taksh) ≈ Ta | तनिष्का (Tanishka) ≈ Ta, तमन्ना (Tamanna) ≈ Ta |
| Pe | प्रणव (Pranav) ≈ Pra, प्रतीक (Pratik) ≈ Pra | प्रिशा (Prisha) ≈ Pri, प्रीति (Preeti) ≈ Pri |
| Po | प्रेम (Prem) ≈ Pre, प्रीतम (Pritam) ≈ Pri | प्रज्ञा (Pragya) ≈ Pra, प्रणति (Pranati) ≈ Pra |
| Ra | राहुल (Rahul), रजत (Rajat) | रश्मि (Rashmi), रागिनी (Ragini) |
| Ri | रितेश (Ritesh), रितिक (Ritik) | रिया (Riya), रिद्धि (Riddhi) |
| Ru | रुचिर (Ruchir), रूपेश (Rupesh) | रुचि (Ruchi), रूपाली (Rupali) |
| Re | रेयांश (Reyansh), रेवंत (Revant) | रेखा (Rekha), रेणु (Renu) |
| Ro | रोहन (Rohan), रोहित (Rohit) | रोशनी (Roshni), रोमा (Roma) |
| Ni | निखिल (Nikhil), निशांत (Nishant) | निशा (Nisha), निधि (Nidhi) |
| Nu | नूतन (Nutan), निरव (Nirav) ≈ Ni | नूपुर (Nupur), नित्या (Nitya) ≈ Ni |
| Ne | नेहल (Nehal), नीलेश (Neelesh) ≈ Ni | नेहा (Neha), नेत्रा (Netra) |
| No | नवीन (Naveen) ≈ Na, निर्मल (Nirmal) ≈ Ni | नैना (Naina) ≈ Nai, नीति (Neeti) ≈ Ni |
| Ya | यश (Yash), यतिन (Yatin) | यश्वी (Yashvi), यामिनी (Yamini) |
| Yi | यशराज (Yashraj) ≈ Ya, यथार्थ (Yatharth) ≈ Ya | यशस्वी (Yashasvi) ≈ Ya, युक्ति (Yukti) ≈ Yu |
| Yu | युवराज (Yuvraj), युग (Yug) | युविका (Yuvika), युक्ति (Yukti) |
| Ye | येशवंत (Yeshwant), यज्ञेश (Yagnesh) ≈ Ya | यशिका (Yashika) ≈ Ya, यामिका (Yamika) ≈ Ya |
| Yo | योगेश (Yogesh), योगित (Yogit) | योगिता (Yogita), योशिता (Yoshita) |
| Bha | भव्य (Bhavya), भरत (Bharat) | भावना (Bhavna), भक्ति (Bhakti) |
| Bhi | भाविक (Bhavik) ≈ Bha, भावेश (Bhavesh) ≈ Bha | भाविका (Bhavika) ≈ Bha, भाग्या (Bhagya) ≈ Bha |
| Bhu | भुवन (Bhuvan), भूषण (Bhushan) | भूमि (Bhumi), भुवि (Bhuvi) |
| Dha | धवल (Dhaval), धनुष (Dhanush) | धारा (Dhara), धन्या (Dhanya) |
| Pha | फाल्गुन (Phalgun), पार्थ (Parth) ≈ Pa | फाल्गुनी (Phalguni), पल्लवी (Pallavi) ≈ Pa |
| Bhe | भाविन (Bhavin) ≈ Bha, भार्गव (Bhargav) ≈ Bha | भाविषा (Bhavisha) ≈ Bha, भाग्यश्री (Bhagyashri) ≈ Bha |
| Bho | भूपेन (Bhupen) ≈ Bhu, भूपेंद्र (Bhupendra) ≈ Bhu | भुवना (Bhuvana) ≈ Bhu, भान्वी (Bhanvi) ≈ Bha |
| Ja | जयंत (Jayant), जतिन (Jatin) | जान्वी (Janvi), जागृति (Jagruti) |
| Ji | जितेश (Jitesh), जिज्ञेश (Jignesh) | जिया (Jiya), जिगीषा (Jigisha) |
| Ju | जुबिन (Jubin), जुगल (Jugal) | जूही (Juhi), जुई (Jui) |
| Khi | किरीट (Kirit) ≈ Ki, किंशुक (Kinshuk) ≈ Ki | किमाया (Kimaya) ≈ Ki, किंजल (Kinjal) ≈ Ki |
| Je | जेनिल (Jenil), जीत (Jeet) ≈ Ji | जेनिशा (Jenisha), जीविका (Jivika) ≈ Ji |
| Khu | खुशाल (Khushal), कुलदीप (Kuldeep) ≈ Ku | खुशी (Khushi), खुशबू (Khushboo) |
| Jo | जॉय (Joy), जयेश (Jayesh) ≈ Ja | जोशिता (Joshita), जोनाकी (Jonaki) |
| Khe | खेमराज (Khemraj), केदार (Kedar) ≈ Ke | खेवना (Khevna), केया (Keya) ≈ Ke |
| Kho | कोकिल (Kokil) ≈ Ko, करण (Karan) ≈ Ka | कोमल (Komal) ≈ Ko, काव्या (Kavya) ≈ Ka |
| Ga | गगन (Gagan), गर्वित (Garvit) | गरिमा (Garima), गार्गी (Gargi) |
| Gi | गीतेश (Gitesh), गीतांश (Gitansh) | गीतिका (Geetika), गीतांजलि (Gitanjali) |
| Gu | गुंजन (Gunjan), गुलशन (Gulshan) | गुनगुन (Gungun), गुणिका (Gunika) |
| Ge | गौरव (Gaurav) ≈ Gau, गीत (Geet) ≈ Gi | गहना (Gehna) ≈ Ga, गीता (Geeta) ≈ Gi |
| Go | गोकुल (Gokul), गगन (Gagan) ≈ Ga | गोमती (Gomti), गुनगुन (Gungun) ≈ Gu |
| Sa | सचिन (Sachin), सागर (Sagar) | साक्षी (Sakshi), सान्वी (Sanvi) |
| Si | सिद्धांत (Siddhant), सिद्धार्थ (Siddharth) | सिमरन (Simran), सितारा (Sitara) |
| Su | सुमित (Sumit), सुनील (Sunil) | सुहाना (Suhana), सुकन्या (Sukanya) |
| Se | साहिल (Sahil) ≈ Sa, समर (Samar) ≈ Sa | सेजल (Sejal), सान्या (Sanya) ≈ Sa |
| So | सोहन (Sohan), सोहम (Soham) | सोनल (Sonal), सोनाली (Sonali) |
| Jha | जय (Jay) ≈ Ja, जयदीप (Jaideep) ≈ Ja | झलक (Jhalak), झनक (Jhanak) |
| Tra | त्रिलोक (Trilok) ≈ Tri, त्रिशन (Trishan) ≈ Tri | त्रिशा (Trisha) ≈ Tri, तृप्ति (Tripti) ≈ Tri |
| Cha | चंदन (Chandan), चाणक्य (Chanakya) | चार्वी (Charvi), चारु (Charu) |
| Chi | चिराग (Chirag), चिन्मय (Chinmay) | चित्रा (Chitra), चिन्मयी (Chinmayi) |
लोग अक्सर पूछते हैं
क्या नाम इसी अक्षर से शुरू करना ज़रूरी है?
नहीं। यह एक रीति है, नियम नहीं, और कई परिवार इसे पहला सुझाव मानते हैं। कुछ परिवार अक्षर वाला नाम संस्कारों के लिए रखते हैं और रोज़ के लिए दूसरा नाम।
“जू / खी” जैसी प्रविष्टि का क्या अर्थ है?
श्रवण में हर चरण के दो अक्षर प्रचलित हैं, क्षेत्र के अनुसार। दोनों में से कोई भी ठीक है, और खोजक दोनों के उदाहरण नाम दिखाता है।
अक्षर नक्षत्र से मिलता है या राशि से?
नक्षत्र और चरण एक निश्चित अक्षर देते हैं, और राशि अक्षरों का एक व्यापक समूह। परिवार इनमें से किसी एक को अपनाते हैं; जन्म का समय पता हो तो नक्षत्र का अक्षर उपयोग करें।
अगर जन्म का समय न पता हो तो?
खोजक उस दिन की दोपहर को आधार मानता है और पास के उन चरणों के अक्षर दिखाता है जिनमें चंद्रमा हो सकता था। अस्पताल के जन्म-रिकॉर्ड या परिवार के किसी बड़े के पास अक्सर समय होता है, और वही तय कर देता है।
इस पृष्ठ की हर स्थिति निरयन (सिडरियल) पद्धति से, लाहिड़ी अयनांश के साथ, astronomy-engine लाइब्रेरी (MIT लाइसेंस) से निकाली गई है। शास्त्र प्रवृत्तियों का वर्णन करते हैं; यह पृष्ठ मार्गदर्शन और आत्म-चिंतन के लिए है, कोई निर्णय नहीं, और किसी परिणाम का वादा नहीं। हमारी गणना कैसे होती है। कानूनी संदर्भ के लिए अंग्रेज़ी पाठ मान्य है; यह पृष्ठ वही बात हिंदी में कहता है। अक्टूबर 2026 में जाँचा गया.